No municipio de Santa Ana de Yusguare, departamento de Choluteca, Honduras, Amigas da Terra e a Asociación de Mujeres Defensoras de la Vida (AMDV) finalizamos a execución do proxecto “Apoderamento de mulleres rurais vulnerables para o exercicio dos seus dereitos coa participación social e política, a prevención da violencia de xénero, a soberanía alimentaria, a restauración ambiental e o acceso a recursos económicos”. Trátase dunha iniciativa co-financiada pola Xunta de Galicia para dar resposta a necesidades identificadas coa alcaldía municipal, a Rede de Mulleres e outros actores comunitarios.

Un dos eixos do proxecto foi o da prevención de violencia de xénero. Completouse un importante proceso de formación e acompañamento de 25 mulleres lideresas como Promotoras e Conselleiras Legais contando co recoñecemento das autoridades municipais e operadoras de xustiza. Por outra banda, desenvolvéronse dous importantes procesos de control social á correcta aplicación da Lei Contra a Violencia Doméstica e dar seguimento ao cumprimento dos acordos establecidos. Destacamos o compromiso asumido pola Unidade de Xénero da Policía para documentar as denuncias por violencia doméstica nun libro específico para este tipo de rexistros de conformidade coa Lei aprobada a finais de 2024. Con todo, descubriuse que non se cumpría coa normativa adecuada para o rexistro das denuncias e que carecían de información crave para poder dar celeridade ao proceso de atención das vítimas. Para dar resposta a estas necesidades desenvolvéronse talleres formativos aos axentes policiais a nivel municipal e departamental.

Para reforzar as accións anteriores, promovéronse marchas en datas emblemáticas como o Día da Muller Hondureña e o Día Internacional da Muller, así como foros e feiras educativas de sensibilización para concienciar sobre a importancia da prevención da violencia de xénero. Participaron máis de 600 mulleres e ao redor de 320 estudantes dos Centros de Educación Básica das comunidades La Tajeada e Tablones Arriba.

Outro dos elementos clave do proxecto foi a defensa do Dereito Humano a unha Alimentación e Nutrición Adecuada. Logrouse o uso adecuado de tecnoloxías agroecolóxicas coa implementación dos 8 principios do Método de Cultivo Biointensivo en 5 Escolas de Campo Agroecolóxicas (ECA). Nestas 5 ECA, formáronse 41 promotoras agroecolóxicas en prácticas innovadoras como a análise de chans, a reutilización e bo manexo da auga, a diversificación de cultivos e o almacenamento de sementes criollas. Estas prácticas foron replicadas nas parcelas e hortos biointensivos nas súas comunidades. Desta forma, nas comunidades de Tablones Abajo, La Permuta, La Tajeada, El Divisadero, El Puente e Los Zorrillos establecéronse 82 hortos familiares onde se producen de 2 a 3 ciclos de cultivo anuais.

O municipio de Santa Ana de Yusguare, vese moi afectado polos efectos do cambio climático como parte do Corredor Seco de Honduras. Prognosticouse que o fenómeno do Neno será dunha magnitude historicamente non rexistrada durante o período 2026-2027. Antes de finalizar o proxecto, o territorio enfrontou durante os meses de verán unha seca prologada (novembro 2025 a maio 2026). Con todo, o arranque do inverno só trouxo choivas escasas e intermitentes, polo que o que os cultivos seguen sometidos a unha forte tensión hídrica que dificulta a obtención de colleitas e limita a cantidade de alimentos producidos. Para mitigar estes impactos, mellorouse a estrutura do chan coa práctica da dobre escavación para favorecer a aireación e a drenaxe, o que incrementa a fertilidade natural do chan e permite minimizar o uso de auga.

No marco do proxecto, non só se xeraron capacidades e coñecementos para a produción agroecolóxica de alimentos saudables, senón que tamén se dotou ás ECA e aos hortos familiares con ferramentas agrícolas, sistemas de rega, equipos para elaborar e aplicar abonos e praguicidas orgánicos, materiais para implementación de tecnoloxías innovadoras e outros insumos como sementes e materiais vexetativos, todos eles recursos necesarios para cultivar de forma eficiente a terra. Así mesmo, fortaleceuse a organización local nas comunidades de intervención e xerar novas oportunidades para o acceso a unha gran diversidade de alimentos e o desenvolvemento económico coa comercialización dos cultivos producidos, entre outros: Millo Amarelo, Millo Branco, Millo Cuarenteno, Frijol Cuarenteno, Frijol Rojo, Frijol Alacín, Repolo, Cogombro, Tomate, Rábano, Pemento Picante, Pemento Doce, Cenoria, Remolacha, Batata, Iuca, Cabaza, Cabaciña, Flor de Xamaica, Piña, Coandro, Culantro, así como árbores froiteiras como Papaya, Mango, Aguacate, Limón, Tamarindo, Guineo Chato e Plátano Manzano e plantas medicinais como Zacate de Limón, Sábila, Valeriana, Xenxibre, Ourego e Albáfega. Esta diversificación de cultivos facilita que as familias poidan ter unha dieta equilibrada e consumir alimentos saudables.

O último eixo do proxecto foi o acceso a recursos económicos. Ao longo do proxecto completouse o proceso de capacitación e acompañamento a 31 mulleres emprendedoras que de forma individual e colectiva deseñaron e implementaron 16 plans de negocio. Así mesmo, construíuse de forma participativa unha estratexia de comercialización de mercados diferenciada que inclúe formación, dotación de capital semente coa entrega ás mulleres de equipos e insumos para a súa utilización nas actividades produtivas e de comercialización, rodas de negociación, identificación de fontes de financiamiento inclusivas e uso de plataformas virtuais e redes sociais. A maioría dos emprendementos acompañados son resultado da comercialización de excedentes da produción agroecolóxica cultivada nos seus hortos familiares e do seu procesamiento para a elaboración e venda de: viños artesanais; pan caseiro, rosquillas e rosquetes; xeleas de froitas; zumes naturais de froitas; conservas de coco e leite e doces artesanais; tacos de pito, res e porco, enchiladas e catrachitas de frijoles e queixo; nacatamales de galiña india e de porco e tamales pisque de frijoles; sopas de res, de pito e de mondongo. Tamén se apoiou un emprendemento para a venda de artesanías de barro. Os produtos cultivados e/o elaborados polas mulleres comercialízanse de forma directa a nivel comunitario, municipal e departamental e tamén en espazos organizados como expoventas, feiras agroecológicas e foros. A articulación co goberno local permitiu lograr a posta en marcha dun mercado artesanal de mulleres emprendedoras, unha aposta que contribuirá a dar sustentabilidade á estratexia de comercialización alternativa e diferenciada. A xeración de valor agregado con estes emprendementos permítelles ás mulleres emprendedoras complementar as necesidades dos seus fogares e reducir a súa dependencia económica como factores clave para saír do ciclo da violencia.

En Honduras, cumpríronse os primeiros 100 días do novo Gobierno e durante este período percibiuse un incremento nas brechas sociais e a violencia de xénero, produciuse un forte aumento nos prezos da cesta básica, os combustibles e os servizos básicos e xerouese unha maior inseguridade vinculada a organizacións delituosas e maior criminalización e persecución das persoas defensoras do territorio amparada polas políticas públicas.

Con todo, no marco do proxecto, lográronse establecer acordos de colaboración co goberno local para a ampliación das actividades de formación e de produción na Escola de Campo Agroecolóxica de Tablones Abajo e nos hortos familiares, asumindo o compromiso de soster un Mercado Artesanal para Emprendedoras de Santa Ana de Yusguare. De forma complementaria, potenciáronse as alianzas en mesas de traballo con organizacións de sociedade civil para a participación activa na toma de decisións por parte das mulleres.