Na comunidade fronteiriza de El Ubuto, municipio de San Francisco del Norte, vive Nicolás Rodríguez, agricultor de 72 anos que dedicou a súa vida á terra. Desde a súa leira de oito mazás, onde cultiva millo, frijol e sorgo, observa con preocupación o ceo despexado: hai cinco días que non chove e o seu novo horto biointensivo —con tomates, chiltomas, millo, ayotes e iuca— depende desas primeiras choivas de inverno.

“O fenómeno do Neno preocúpame. O ano pasado a colleita foi boa, pero este ano non sei como estará o inverno”, confesa. En Nicaragua, este fenómeno adoita traer secas e temperaturas extremas que poñen en risco a seguridade alimentaria.

A poucos quilómetros, no Nancital Nº2, vive Juana Andrade, agricultora e comerciante de ovos de galiña. A ela tamén lle preocupa o fenómeno do neno na súa comunidade a dispoñibilidade da auga redúcese moito en época de verán.

Dona Juana estableceu no seu patio un horto biointensivo a finais de abril, esperando as choivas de maio, pero non puido sementar todos os cultivos porque non choveu e a auga do pozo familiar profundouse (reduciuse), polo que racionaron aínda máis a auga para todas as familias.

“O método agroecolóxico é novo para min, require técnica, pero é moi bo, establécese nunha área pequena, a rega é mellor e queda preto da casa”, explica Juana, quen contou co apoio dos seus fillos para levantar o horto.

Escolas de Campo e soberanía alimentaria

 

“Nicolás e Juana, son parte das 25 familias produtoras que están a ser beneficiadas pola Asociación para el Desarrollo del Norte de Chinandega (ADENOCH), Amigas da Terra e os fondos da Xunta de Galicia, con capacitacións a través de Escolas de Campo, hortos familiares, kits de ferramentas e insumos”, dixo Guillermo Paiz, técnico de Amigas da Terra.

Este modelo de produción intensiva permite que pequenas superficies se transformen en agroecosistemas funcionais onde se prioriza a fertilidade do chan e a diversidade de cultivos, creando sistemas produtivos resilientes a escala menor para mellorar a dispoñibilidade de alimentos, a dieta familiar, comerciar ou intercambiar o excedente e, o máis importante, reducir os gastos no fogar.

A estratexia inclúe bancos de semente comunitarios. En San Francisco del Norte e Somotillo, habilitáronse seis espazos que benefician a 59 produtoras e produtores. A intervención consistiu na dotación de equipos e insumos para ter as condicións óptimas para o resgardo de sementes criollas e acriolladas, permitindo unha xestión eficiente do inventario e a implementación de protocolos de control de calidade.

Reforestación para asegurar a auga

“Desde o mes de abril, 14 produtoras e produtores de El Ubuto estableceron un viveiro forestal con 4.000 plantas, logrando un 90% de sobrevivencia. Estas serán plantadas en lugares estratéxicos como arroios, pozos, ríos e crebadas”, explicou Zaira Alvares, técnica de ADENOCH.

A 20 varas da casa de Don Nicolás está o viveiro forestal. Durante dous meses estivo limpándoo e coidándoo das pragas. Entre as especies dispoñibles está a caoba, marango, melina, madeiro negro e capoqueiro. Desta última logrou que xerminasen 500 sementes que el recolleu no bosque.

As plantas están listas para reforestar as zonas de recarga hídrica, “xa avisei aos técnicos que as plantas xa teñen a altura necesaria para realizar a reforestación e asegurar auga para o futuro”.

O proxecto “Fortalecemento e desenvolvemento de mecanismos locais para a xestión sostible de unidades hidrográficas”, executado por ADENOCH e Amigas da Terra, con fondos da Xunta de Galicia, demostra que a resiliencia comunitaria constrúese desde o local: hortos biointensivos, bancos de sementes e viveiros forestais son pezas dunha mesma engrenaxe.

En territorios vulnerables como Chinandega Norte, estas accións non só aseguran a alimentación e a auga, senón que tamén fortalecen a identidade comunitaria e a autonomía fronte ao cambio climático.