As gardiás e gardiáns do Tecomapa
Un xigante de madeira de case 400 anos, unha árbore de ceiba que viu pasar séculos de historia, custodia hoxe un río que resiste no norte de Chinandega. Aos seus pés, a comunidade de La Danta, a 15 quilómetros de Somotillo, loita para que os nacentes que dan vida ao Tecomapa non se convertan nun recordo de area e pedra, como xa acontece con outros ríos do Corredor Seco de Nicaragua.
No Corredor Seco, onde o sol de marzo non dá tregua, os habitantes de La Danta —256 familias— transformaron a perda en acción. O que hai dúas décadas era un caudal que obrigaba aos transeúntes a desvestirse para cruzar nadando, hoxe é apenas un fío de auga que resiste. E son eles, as e os danteños, quenes se convertiron nos seus gardiáns.
A xestión comunitaria
A historia desta comunidade está ligada á natureza. Celso Olivas, líder comunitario, relata que o nome provén dunha parella de tapires que habitaba estas montañas virxes cando as primeiras familias chegaron en 1870. Hoxe, aínda que esta especie só se ve montaña dentro, segundo as veciñas e veciños, o espírito de protección permanece.
Para Olivas, protexer as árbores antigas é un privilexio e unha misión. A comunidade aínda lembra como o furacán Mitch, en 1998, varreu con gran parte do bosque: guanacaste, cedros e ceibas centenarias. Pero a comunidade decidiu coidar o “rebrote” con “charlas na escola, visitas casa a casa, limpeza do río e o compromiso dos seus líderes, logrando que a paisaxe recupere o seu verdor”.
A supervivencia do Tecomapa non é obra do azar, adoptaron un modelo de autoxestión comunitaria que combina saberes ancestrais con técnicas modernas: o sistema Quesungual e a delimitación de áreas específicas para a captación de carbono. Grazas a iso, as fontes de auga manteñen o seu fluxo mesmo no pico do verán, cando outras comunidades ven secarse os seus pozos artesáns.
Daniel Paredes, responsable da Unidade Ambiental da Alcaldía de Somotillo, recoñece a magnitude do desafío: “hai 20 anos eu vin o Tecomapa con auga e dáme tristeza o cambio”. Con todo, destaca a vantaxe de que o río naza no mesmo municipio, o que facilita a coordinación entre comunitarias/os, Comités de Auga Potables e Saneamento e o novo Comité da Cuenca del Río Tecomapa; este último certificado pola Autoridade Nacional da Auga (ANA) e o goberno municipal.
“Estamos a traballar cos comités de auga e co comité de conca para poder involucrarnos todos, ter un bo manexo integrado da conca e así garantir algo para o futuro”, engade.
A remuda xeracional
No Día Mundial da Auga, máis de 100 nenos e nenas da Escola Maura Juárez encheron o ambiente cos seus debuxos, despois de participar en charlas educativas sobre a importancia do recurso hídrico, xunto á “gotita Anita”.
Ese mesmo día, 35 persoas, entre poboadores, integrantes do Comité de Conca, a Brigada Contra Lumes La Danta, a ANA, a Alcaldía de Somotillo, a Delegación do Ministerio do Ambiente e dos Recursos Naturais (MARENA), a delegación do Ministerio de Educación (MINED), o 2º Comando Rexional do Exército de Nicaragua, EOS Internacional e Amigas da Terra realizaron unha xornada de limpeza ao longo da ribeira do río, atopando plásticos, latas, lamias e outros refugallos que afectan o río.
A mensaxe foi clara: a educación ambiental é a única forma de garantir que as futuras xeracións non só vexan o río en fotografías ou debuxos.
Traballo articulado
A conservación percíbese a primeira ollada. Nas beiras do río, o verde das follas e a sombra de ceibas e cedros acompañan a quen colleitou os refugallos. Mulleres lavan roupa ou carrexan auga para uso doméstico, mentres outros veciños utilizan o río para dar de beber ao gando.
Mentres o Tecomapa segue fluíndo, as/os danteñas dannos unha lección: non se trata só de salvar un ecosistema, senón de asegurar a auga e vida para comunidades enteiras.
É necesario traballar articuladamente para garantir unha xestión integrada das unidades hidrográficas Tecomapa e El Arenal – El Ubuto.
A xestión de conca en Somotillo e San Francisco del Norte, está a ser apoiada por Amigas da Terra e ADENOCH, con fondos da Xunta de Galicia.
