Un grupo de nove demandantes, incluíndo persoas e organizacións, entre as que se atopa a Federación de Consumidores e Usuarios CECU, co apoio de Amigas da Terra e ClientEarth, levou ás autoridades galegas ante a xustiza por permitir durante décadas a contaminación do encoro As Conchas (Ourense). A contaminación débese á cría intensiva de gando porcino e avicola, ante a inactividade das autoridades, e denuncian que esta actividade fixo “inviable” a vida na súa comunidade.

Este caso xudicial marca un precedente en Europa, xa que por primeira vez un tribunal avaliará o impacto da gandería industrial nos recursos hídricos, desde unha perspectiva de dereitos fundamentais. [1]

Na zona da Limia, en Galicia, operan centos de explotacións gandeiras intensivas debido ás autorizacións que a Xunta outorgou de forma permisiva, a pesar de que a lexislación estatal e a europea obrigan ás administracións para garantir a protección da saúde e o benestar da cidadanía. As e os demandantes denuncian que este principio debería ser determinante ao avaliar a viabilidade de permitir ou non explotacións agrícolas e gandeiras industriais. [2]

Con todo, e segundo relatan, as condicións de vida na zona deterioráronse gravemente: a poboación exponse a graves riscos para a súa saúde e teme beber auga dos pozos, mentres que o fedor non permite nin tan sequera abrir as xanelas. En determinados casos as augas de abastecemento municipal tamén están contaminadas.

Tras solicitar reiteradamente ao goberno autonómico e ás autoridades [3] que actúen fronte á contaminación que afecta á zona e non obter resposta, as persoas residentes na localidade de As Conchas, lindeira co encoro do mesmo nome, decidiron levar o caso ao Tribunal Superior de Xustiza de Galicia. As persoas demandantes acusan os organismos responsables de infrinxir a lexislación estatal e europea por non tomar medidas para protexer a saúde e o benestar da comunidade.

Pablo Álvarez Veloso, presidente da asociación de veciños local e demandante no caso, declarou:

“Como a moitos dos que vivimos nas Conchas, dáme medo beber auga dos nosos pozos debido á contaminación. Estamos tan preocupados pola situación, que mesmo a idea de camiñar preto do encoro resulta impensable.

“Con todo, en lugar de alertar á nosa comunidade do verdadeiro nivel de contaminación da zona, as autoridades locais argumentan que a auga está en bo “estado”. Todos os anos dinnos que os nenos poden bañarse e xogar no encoro sen que haxa ningún sinal que advirta da toxicidade da auga”.

“Falamos moitas veces destas cuestións cos gobernos autonómico e local directamente, pero temos a sensación de que non nos escoitan. Así que decidimos tomar cartas no asunto e acudir aos tribunais para protexer a nosa comunidade”.

O nivel de nitratos rexistrado no encoro é extremadamente elevado, o que supón un factor de risco de distintos tipos de cancro, entre os que se inclúen o cancro de tiroides, mama, ovarios, estómago, páncreas e vexiga. A súa presenza tamén se asociou co linfoma non Hodgkin (LNH) e a metahemoglobinemia, enfermidade que se orixina no sangue e que pode ser mortal.

Ademais dos nitratos, os estudos dos que dispoñen revelan a presenza de bacterias resistentes aos antibióticos no encoro, coñecidas por provocar enfermidades complicadas de tratar (ou imposibles nalgúns casos). A Organización Mundial da Saúde advertiu de que estes tipos de superbacterias resistentes aos antibióticos atópanse entre as dez principais ameazas para a humanidade.

O intenso fedor procedente destas explotacións intensivas vén provocado, segundo a demanda, por unhas finas partículas no aire que poden causar problemas respiratorios e asma, especialmente aos máis vulnerables, nenos e persoas maiores.

Mercedes Álvarez de León, demandante no caso e empresaria local, declarou:

“Mudeime ás Conchas hai case corenta anos. Aquí formei unha familia e abrín o meu negocio, que está xunto ao encoro local. Tamén vin como a zona cambiou a peor”.

“Nos meses máis calorosos do ano, mesmo nos dá medo abrir as xanelas para refrescar a casa, porque é cando o fedor do encoro se volve máis insoportable”.

“Durante o verán, as dores de cabeza que teño desde 2012 empeoran e vólvense máis frecuentes. Fun ao médico unha e outra vez para ver cal é a causa, pero non atoparon unha explicación. Eu creo que se debe a esta contaminación”.

“Cada vez vai a máis, hai días nos que nin sequera saio de casa.”

Mesmo con estes riscos para a saúde pública ben documentados na demanda e os problemas aos que se enfrontan os residentes das Conchas a diario, o goberno e as autoridades continúan permitindo que estas explotacións industriais sigan funcionando como ata o de agora. As e os demandantes afirman que se seguen concedendo permisos a novas explotacións gandeiras, a pesar das obrigacións que teñen as autoridades segundo a Constitución española, o Convenio Europeo de Dereitos Humanos e a lexislación medioambiental de ámbito estatal e europeo.

 

 

Nieves Noval, avogada de ClientEarth, unha das ONG que apoia o caso, declarou:

“Tanto a Constitución española como a lexislación europea son inequívocas no seu mandato: as autoridades teñen a obrigación legal de protexer á cidadanía”.

“Cremos que as autoridades fallaron ás persoas residentes da rexión da Limia e das Conchas. A pesar de ser plenamente conscientes do impacto real que a gandería industrial exerce sobre a zona, continúan autorizando estas explotacións de maneira permisiva e reiterada”.

“Esta situación, que é contraria a dereito, levou ás e os demandantes a unha situación insostible, enfrontándose a diario á contaminación descontrolada, que pon en risco a súa saúde, así como en determinados casos a auga dos seus propios pozos, o aire que respiran e o chan en que cultivan os seus alimentos”.

“Familias que levan varias xeracións nas Conchas viron como o seu fogar converteuse nunha entulleira. Isto non pode continuar así.

“Estamos orgullosos de apoiar a esta comunidade e proporcionarémoslles toda a asistencia posible para axudarlles a que fágase xustiza ante os tribunais.”

 

Blanca Ruibal, representante de Amigas da Terra, organización que apoia o caso, declarou:

“A situación á que chegou a comarca da Limia é inaceptable. Non se pode permitir que unha comunidade enteira estea a sufrir as consecuencias da contaminación por gandería industrial, debido á falta de control das administracións, con graves problemas para a súa saúde e coa imposibilidade de facer unha vida normal.

“O encoro debería ser unha zona de goce para as persoas que habitan a contorna, pero converteuse nunha esterqueira”.

“Este modelo de gandería implica prexuízos para as persoas e a contorna, as autoridades teñen a responsabilidade de protexer os dereitos fundamentais da poboación. Para iso é urxente que se estableza un plan de redución da gandería industrial e apostar pola gandería extensiva, a agroecoloxía e modelos de produción de alimentos que respecten os límites dos ecosistemas e contribúan a frear o despoboamento e manter un mundo rural vivo.

“Para nós é vital acompañar e apoiar as persoas demandantes neste proceso e faremos o que estea na nosa man para defendelas ante esta situación de inxustiza. Á súa vez esperamos que sente un precedente e que máis persoas poidan sumarse a demandas deste tipo para esixir que se esixa respecto dunha vez por todas aos dereitos fundamentais das comunidades.”

David Sánchez, director de CECU, declarou:

“Consideramos inadmisible esta situación que levou a impedir que a poboación da zona poida consumir con tranquilidade a auga que sae das súas billas. Esiximos ás administracións competentes que actúen para poñerlle solución, posto que non é aceptable que as veciñas e veciños teñan que abastecerse por medio de camións cisterna ou auga embotellada, co evidente trastorno e limitación das actividades máis cotiás que iso supón. Estas administracións non poden alegar o descoñecemento da situación. É responsabilidade da administración garantir que as actividades da industria gandeira respecten o medio ambiente e non comprometan o abastecemento de auga en pozos ou a rede municipal.”

——————

Documento de preguntas e respostas

[1] Dos nove demandantes que presentaron esta demanda, sete son residentes das Conchas a título individual. Os outros dous son a asociación local de veciños do pobo e CECU, unha das organizacións de consumidores máis grandes de España.

[2] O impacto destas explotacións gandeiras intensivas documentouse amplamente nos seguintes informes:

A normativa europea e española referida neste caso inclúe:

  • Incumprimento dos artigos 3.2, 3.3 e 5.1 da Directiva de nitratos.
  • Incumprimento dos artigos 8, 13 e 14 da Directiva de auga potable.
  • Incumprimento dos artigos 4, 5, 10 e 11 do Directiva marco da auga.
  • Incumprimento dos artigos 5.3, 5.4, 8.2, 12 e 18 da Directiva sobre as augas de baño.
  • Incumprimento dos artigos 11 c), 16.2 e 21.5 a) da Directiva de emisións industriais.
  • Incumprimento do Regulamento de medicina veterinaria.
  • Incumprimento dos artigos 10, 13 (Anexo V) e 15 da publicación sobre Prevención e control da lexionela.
  • Incumprimento dos artigos 4 ao 9 da publicación sobre Zoonosis e vixilancia da resistencia aos antimicrobianos.
  • Incumprimento do artigo 2 (dereito á vida), o artigo 3 (prohibición da tortura e do trato inhumano ou degradante) e do artigo 8 (dereito á vida privada) do Convenio Europeo de Dereitos Humanos.

[3] As autoridades que se inclúen neste caso son a Xunta de Galicia, a Confederación Hidrográfica do Miño-Sil, e cinco municipios (Bande, Lobeira, Trasmiras, Os Blancos e Muiños).

A Xunta de Galicia é responsable da agricultura, a gandería e a xestión medioambiental local.

Segundo o Art. 45.2 da Constitución española, “os poderes públicos velarán pola utilización racional de todos os recursos naturais, co fin de protexer e mellorar a calidade da vida e defender e restaurar o medio ambiente, apoiándose na indispensable solidariedade colectiva.”

Así mesmo, encárgase de promover “as condicións para que a liberdade e a igualdade do individuo e dos grupos en que se integra sexan reais e efectivas; remover os obstáculos que impidan ou dificulten a súa plenitude e facilitar a participación de todos os galegos na vida política, económica, cultural e social.”

A Confederación Hidrográfica do Miño-Sil é responsable da planificación e xestión dos recursos hídricos nas concas dos ríos próximos Miño e Sil e da autorización dos permisos para os pozos que abastecen ás granxas. Ademais, ten a responsabilidade de determinar os efectos para a auga que poden causar as explotacións gandeiras e de adoptar as medidas necesarias para que non se degrade a auga e cumprir cos obxectivos do directiva Marco de Auga e de Nitratos.

Os municipios de Bande, Lobeira, Trasmiras, Os Blancos e Muiños son responsables do abastecemento de auga potable a domicilio e así como a evacuación e o tratamento das augas residuais.

Tamén deben alertar á cidadanía sobre incidentes graves de contaminación no encoro, algo que os residentes declaran que apenas fan. É máis, o municipio de Muiños mesmo organiza campamentos náuticos para nenos cada verán no encoro.