O Parlamento Europeo aprobou onte unha Lei de Materias Primas Fundamentais que non aborda o consumo exacerbado de recursos de Europa, unha materia pendente que será imprescindible para unha transición enerxética sostible.

A nova norma profunda no extractivismo dentro e fóra da UE e na desregulación da minería.

Denunciamos á súa vez que debilita a protección dos dereitos humanos e supedita a protección ambiental ao interese de garantir a subministración de minerais

Con poucas horas de diferenza do peche da COP28, o pleno do Parlamento Europeo aprobou onte 13 de decembro o texto final da Lei de Materias Primas Fundamentais, un regulamento que será unha das bases para a transición enerxética na UE. A votación avalou o acordo alcanzado polas institucións en novembro baixo o impulso da Presidencia Española da Unión Europea, concluíndo así un dos trámites lexislativos máis precipitados da historia da UE.

Máis aló dalgúns cambios puntuais introducidos ao longo da negociación en cuestións como a reciclaxe, a lei aprobada segue sen abordar o problema de fondo: o consumo desenfreado de recursos naturais da Unión Europea. Mentres a UE di centrarse na crise climática e de maneira morna, non recala nunha transición enerxética onde prime a redución de materias primas, o que podería trasladar o problema e seguir agravando a crise ecolóxica. O novo regulamento asume que o consumo de minerais multiplicarase nas próximas décadas sen adoptar ningunha medida para mitigar ou reducir esta demanda.

A lei xustifica este incremento da demanda na indiscutible necesidade de descarbonizar a nosa economía. Con todo, a nova lista de materias primas “estratéxicas” que o regulamento establece inclúe minerais esenciais para Defensa e a carreira aeroespacial, sectores que nada teñen que ver ou que mesmo van en contra dunha transición ecolóxica xusta e sostible.

Esta lista de minerais é crucial, en tanto que os proxectos extractivos, de procesamento ou de reciclaxe destinados á obtención destes recursos (os chamados “proxectos estratéxicos”) beneficiaranse do impulso económico, burocrático e de desregulación ambiental que establece a nova norma.

A nova lei de materias primas mantén a ficción de que podemos lograr a transición ecolóxica mediante unha mera substitución das fontes de enerxía e sen cuestionar o actual modelo económico baseado no crecemento ilimitado. Desde este enfoque, a protección da natureza e os dereitos das comunidades locais afectadas polos proxectos estratéxicos dentro e fóra da Unión Europea quedan minguados e supeditados ao obxectivo último de garantir a subministración mineral da UE.

Coa aprobación desta lei, todos os países europeos empezarán a mapear os seus recursos xeolóxicos e a tramitar de forma acelerada novos proxectos mineiros, para contribuír a que en 2030 extráiase dentro da UE polo menos o 10% do consumo anual de materiais estratéxicos da Unión. En España, a previsible avalancha de novos proxectos extractivos colle ao Goberno con dous procesos pendentes que debe abordar sen demora: por unha banda, a implementación da “Folla de Ruta para a Xestión Sostible das Materias Primas Minerais” aprobada en 2022 priorizando medidas de aforro da demanda e fomento real da reciclaxe. Por outra banda, a reforma dunha Lei de Minas obsoleta e franquista (de 1973) cuxa actualización, contemplada na Folla de Ruta, é urxente para adaptarse aos estándares europeos e internacionais.

A nova lei de materias primas profunda no extractivismo dentro e fóra da UE e supón un lavado verde para a industria mineira en xeral. Con todo, non nos fixemos as preguntas correctas: para que necesitamos estes minerais?, que usos deben ser prioritarios, seica substituír cada coche fósil por un coche eléctrico ou alimentar a industria armamentística?

Aspectos preocupantes da nova lei:

Aínda que se menciona a necesidade de “moderar” o aumento da demanda de materiais críticos, non se establece ningún obxectivo concreto de redución no consumo material da Unión Europea, nin medidas efectivas de aforro.

Engadíronse á lista das materias primas estratéxicas o titanio, un metal cunha utilidade limitada na transición ecolóxica pero clave para a defensa e a carreira aeroespacial. Diferentes organizacións alertaron da influencia do lobby da industria neste e outros aspectos clave do regulamento.

Os citados proxectos estratéxicos serán considerados de “interese público superior” a efectos do Directivas Hábitat, de Augas, de Aves e o novo Regulamento de Restauración da Natureza. Por tanto, estes proxectos poderán ser autorizados aínda que se probe que terán un impacto adverso sobre o medio ambiente, incluíndo sobre espazos da Rede Natura. A introdución dunha análise “caso por caso” no texto final non é suficiente para despexar o perigo que esta disposición presenta.

O texto segue confiando nos sistemas de certificación industrial para garantir o respecto dos dereitos humanos e o medio ambiente por parte dos proxectos estratéxicos. Este aspecto é moi preocupante, dado que a minería, incluíndo a de “minerais de transición”, é un dos sectores con maior risco de violacións de dereitos humanos, dano ambiental e corrupción, e que a ineficacia destes esquemas industriais é dabondo coñecida.

A lei agrava aínda máis os numerosos obstáculos que enfrontan as comunidades locais para exercer os seus dereitos á información, participación e xustiza na tramitación de proxectos que afectan os seus territorios. O texto final aumenta lixeiramente o prazo para estes trámites (de 24 meses na proposta inicial a 27 meses para proxectos extractivos, e excluíndo a fase de Avaliación de Impacto Ambiental). Con todo, seguen sendo prazos moi axustados dada a complexidade dos proxectos e profúndase no desequilibrio de poder entre as comunidades e as empresas promotoras.

O texto final engade melloras en materia de reciclaxe, como aumentar do 15% ao 25% a contribución dos materiais reciclados ao consumo anual de minerais críticos da UE e medidas para mellorar a reciclaxe. Con todo, posponse o establecemento de obxectivos específicos de reciclaxe e recollida separada por materias primas críticas. Así mesmo, en tanto que non se define ningunha acción para diminuír a demanda de minerais, as medidas de reciclaxe, aínda que imprescindibles, nunca poderán desprazar a forte necesidade de extracción primaria, nin os graves impactos socioambientales asociados á minería.

A lei perpetúa e profunda o colonialismo de recursos para garantir a subministración de minerais desde fóra de Europa. As chamadas “asociacións estratéxicas” carecen dun enfoque de xustiza global, sen medidas para garantir a participación das comunidades locais na toma de decisións nin o respecto dos dereitos humanos e ambientais por parte dos proxectos.

É moi preocupante que o regulamento non inclúa o obrigado respecto do Consentimento Libre, Previo e Informado dos pobos indíxenas nos proxectos estratéxicos. Máis da metade dos proxectos mineiros de transición enerxética están situados en ou preto de terras dos pobos indíxenas.